HET WORDT TOUWTREKKEN!

HET WORDT TOUWTREKKEN!

Wie trekt er aan het langste eind tijdens het verzet tegen verdere globalisering en open grenzen? Of is een meer nationalistisch beleid niet echt het einde van de wereld? Kan de uitbesteding van werk aan landen met lagere lonen hand in hand gaan met een passend antwoord op de huidige onvrede over de gevestigde orde? De geschiedenis leert, dat de soep nooit zo heet wordt gegeten als die wordt opgediend. In ontwikkelde democratische landen zijn radicale maatregelen voorlopig nog onderhevig aan de noodzakelijke tegenwichten (‘checks and balances’) van de verschillende bestuursorganen. Daarom moet men niet te hard van stapel lopen bij de huidige groei van het Westerse populisme.

Zou de economische groei ooit kunnen aantrekken? De kiezers zijn immers uitzinnig van woede vanwege de 10-jarige stagnatie in de groei van hun beschikbare inkomen, wat de helft is van het gemiddelde van de laatste 50 jaar. De wereld is immers een ‘dorp’ geworden en werknemers moeten zich staande houden tegenover de concurrentie van de gehele wereld. Toch zullen politici daarop moeten reageren.

Daarom is het te verwachten, dat er in de komende jaren, naast verregaande belastingverlagingen, koste wat het kost, aanzienlijk meer nadruk zal worden gelegd op investeringen op het gebied van vooral infrastructuur en defensie. De jaarlijkse reeele economische groei in Amerika van zo’n 2% sinds 2009, kan misschien, over enkele jaren, 1%+ hoger uitkomen, naarmate productiviteit en werkgelegenheid verbeteren. Zoiets gebeurt vaak net op het moment, dat bijna iedereen hogere groei uitsluit, na jaren van teleurstelling. Maar toch is zoiets op korte termijn nog niet aan de orde en er zijn talloze economische en geopolitieke haken en ogen.

De deelname aan het Amerikaanse arbeidsproces (labor participation rate) is op een 17-jarig laagtepunt aanbeland, maar de Babyboomers hebben verzuimd om voldoende te sparen, waardoor velen gedwongen zijn om na hun 65ste door te werken. Die oudere groep gaat juist steeds meer aan de slag, welke trend nog wordt versneld, naarmate de pensioengerechtigde leeftijd verder wordt verhoogd. Dat zou de groeivertragende, demografische trend van steeds minder jonge werkkrachten, vanwege de Baby-bust, enigszins kunnen tegengaan. Momenteel zijn er, in Amerika, 3 werkloze mannen, voor elke ‘officieele’ werkloze, die niet worden meegeteld. Bovendien is het aantal werkende vrouwen sinds 2000 aan het dalen en is nu gelijk aan dat van 30 jaar geleden. Tegelijkertijd is het aantal van jonge volwassenen, dat nog bij hun ouders woont, het hoogst in 75 jaar!

Het grootste gedeelte van de globalisering in fabricage is trouwens al achter de rug. Er is juist allang sprake van meer ‘onshoring’, het in eigen beheer houden van fabricage, niet in het minst vanwege het falen van vele buitenlandse projecten, waardoor de vermeende kostenvoordelen teniet werden gedaan. Fabricage, als percentage van de economie, is in de laatste 20 jaar in de OECD (35 landen) nagenoeg gehalveerd van 22% naar 10 tot 14%, een absoluut minimum. Duitsland, met haar hoogwaardige en specialistische fabricage, vormt hierop een uitzondering (23% van haar BNP, na 20 jaar onveranderd). Sinds 2010, is er echter sprake van enige verbetering, doordat het Midden- en Kleinbedrijf in Amerika, wat verantwoordelijk is voor 60% van de banencreatie, haar marktaandeel heeft kunnen vergroten door technologie-efficiency.

Ondertussen is het natuurlijk wel zo, dat miljoenen fabrieksarbeiders, die vroeger  $25.00 per uur verdienden, nu betrokken zijn bij wisselvallig ploegenwerk van $12.00 per uur bij bedrijven als Walmart, als ze geluk hebben. Vandaar de verontwaardiging onder de aanhang van Trump. Tenslotte hadden al die handelsverdragen, zoals de North American Free Trade Agreement (NAFTA), in wezen tot gevolg, dat Amerikaanse maatschappijen hun investeringen in het buitenland fors opschroefden. Van 1992 tot 2002, bedroegen de directe buitenlandse investeringen (‘FDI’) in Mexico $ 124 miljard tegenover slechts $ 23 miljard tussen 1983 en 1992. Datzelfde kan worden gezegd van de toelating van China tot de wereldhandelsorganisatie (WTO). Dat bleek het groene licht voor de grootscheepse ‘offshoring’ van Westerse productie aldaar. Dus handelsverdragen hadden helemaal niet voornamelijk betrekking op ‘handel’!

De technologie-revolutie is echter in volle gang en het effect daarvan op de werkgelegenheid door middel van robotisering, finn-tech en kunstmatige intelligentie (Ai) is pas begonnen. Toch lijkt de vrees voor automatisering ongegrond. Slechts 5% van de werknemers lijkt op den duur hierdoor te worden getroffen (McKinsey). Veel waarschijnlijker is, dat werknemers zich zullen moeten aanpassen, net zoals tijdens de overgang van papierwinkel naar computer gedurende de laatste decennia. Deze trend verhoogt juist de economische productiviteit enorm.

Verder wordt terecht de vraag gesteld, hoe Trumponomics kan worden gefinancierd, vooral in het licht van massieve belastingverlagingen (fiscale stimuleringen), die in het vooruitzicht worden gesteld. Het effect hiervan komt uitsluitend het bedrijfsleven ten goede, want 52% van de Amerikaanse huishoudens betaalt geen belasting. Het ligt voor de hand, dat de onafhankelijkheid van de Centrale Bank (Federal Reserve), na al dat onorthodoxe monetair beleid, niet meer vanzelfsprekend is en dat President Trump in de komende 18 maanden liefst 5 van de 7 Fed Governors, inclusief de voorzitter, kan vervangen en de Fed naar zijn eigen hand kan zetten. Dit biedt de mogelijkheid voor overheidsfinanciering ‘uit de dunne lucht’ (helikoptergeld), via de opkoop van Treasuries. Zodoende kan een eventuele rentestijging worden voorkomen, die het gevolg zou zijn van begrotingstekort-financieringen. Ook een bovenmatig hoge Dollar wordt dan tegengegaan. Geldschepping vereist geen medewerking van het Congres.

Maar een beleid van hogere rente van de Fed, op korte termijn, zou al snel roet in het eten gooien, want in een situatie van excessieve schuld, heeft een bescheiden ‘verkrapping’ in het monetaire beleid meteen een heel diepgaand negatief effect op de economie. Een groot gedeelte van de schuld moet regelmatig worden verlengd, alleen al om de rentekosten te financieren. De speelruimte voor een Centrale Bank om bij een dergelijke stand van zaken de rente te ‘normaliseren’ is uiterst gering. Zodra blijkt, dat de Fed en de regering Trump op dit gebied de degens zouden kruisen, moet men rekening houden met een ingreep van President Trump, voordat de ambtstermijn van Yellen op 3 Februari, 2018, afloopt (voortijdig ontslag?).

Toenemende zorg over hogere inflatie is begrijpelijk. Toch is het van groot belang om hierover niet tot een overhaast oordeel te komen. De enorme inflatoire verwachtingen als gevolg van de super-stimulering (QE) sinds 2009, met de, daarop volgende, laagste economische groei in 70 jaar, liggen nog vers in het geheugen. De economie verschilt in de praktijk immers niet veel van een supertanker, die maar heel langzaam van koers kan veranderen. Er zijn talloze redenen, zoals een hogere Dollar, monetaire verkrapping en, met name, mogelijk lagere olieprijzen, om juist aan te nemen, dat inflatie en rente tijdens de tweede helft van 2017 weer zullen dalen.

Na aftrek van prijsstijgingen in de gezondheidszorg, onderwijs en het dak boven het hoofd (onderdak), is de nominale inflatie in de laatste 12 maanden nagenoeg onveranderd. De omloopsnelheid van het geld daalde in Amerika in 2016 met liefst 4% en dat zal in 2017 zeker niet anders zijn. Dat pleit voor een voortzetting van heel lage inflatie in de komende jaren. Ook de recente stijging van groothandelsprijzen in China en Europa is niets anders dan een tijdelijke tegenbeweging. Dat betekent, dat de tegenwind in 30-jarige Amerikaanse Treasuries (hogere rendementen, lagere waarderingen) sinds afgelopen zomer, van voorbijgaande aard is en niet doorzet.

Een positieve uitwerking op economische groei, als gevolg van een explosieve toename van schuld, is ver te zoeken. In de laatste 20 jaar, heeft Japan, bijvoorbeeld, haar staatsschuld, als percentage van haar economie, bijna verdrievoudigd om ook gigantische belastingverlagingen en infrastructuurinvesteringen te bekostigen. Maar haar Bruto Nationaal Product (BNP) is nagenoeg onveranderd gebleven. De totale schuld van China, als percentage van haar economie, is in de laatste 10 jaar verdubbeld en is nu 20% hoger dan die van Amerika. De ‘officieele’ Chinese economisch groei is echter het laagst in 26 jaar!

Toch moet men niet vergeten, dat de huidige, relatief zwakke, Amerikaanse economische opleving al 80 maanden aan de gang is, wat 20 maanden langer is, dan de gemiddelde duur daarvan sinds de Tweede Wereldoorlog. Een economische opleving of recessie is niet echt aan tijd gebonden, maar komt meestal tot zijn einde door een belangrijke gebeurtenis. We staan nu dus zeker niet aan het begin van een nieuwe hoogconjunctuur! Dat is een reden om veel voorzichtiger te worden en het kruit juist droog te houden. De optimisten, met hun ‘dierlijke instincten’, die van geen ophouden weten, zouden plotseling onverhoeds kunnen worden geconfronteerd door een ‘onverwacht’ voorval, nu de schoenpoetser blijkbaar weer aandelen of onroerend goed aanbeveelt.

Bij excessieve schuld wordt toekomstige consumptie verschoven naar die van vandaag. Daarom spat elke overmatige kredietexpansie uit elkaar, want het merendeel van krediet is niet productief en kan rente en aflossing amper betalen, zodra de economische groei, om welke reden dan ook, het laat afweten. De gemiddelde groei van 60 landen, die door het IMF en de Wereldbank wordt bijgehouden, was 1% in 2016 tegenover een gemiddelde groei van 7.2% sinds 1961!

Mocht het Amerikaanse handelstekort worden aangepakt door middel van handelsbeperkende maatregelen (protectionisme), wat om politieke redenen waarschijnlijker is geworden, dan tast dat buitenlandse besparingen aan, die immers het spiegelbeeld vormen van de handelsbalans. Dat kan consumptie-uitgaven en investeringen op de tocht zetten, terwijl de Dollar in de lift zou worden gezet, wat voor de wereldgroei ongunstig zou zijn. Met minder dan 5% van de wereldbevolking bepaalt Amerika 25% van de wereldvraag. De enige periode, dat Amerika ooit een handelsoverschot kende, was tijdens de economische depressie van de jaren ‘30. Maar Trump staat bekend om zijn flexibiliteit en de, onlangs goedgekeurde Keystone pijplijn, is al vrijgesteld van de bepaling om uitsluitend Amerikaans staal te gebruiken.

De wereldhandel is ondertussen al tijdenlang aan het inkrimpen, vooral door het tekort aan Dollars. Dit is een direct gevolg van de excessieve wereldschuld (80% luidt in Dollars), die een record heeft bereikt ($ 152,000 miljard -- IMF) en minstens tweemaal zo groot is geworden als de wereldeconomie. McKinsey heeft een hogere schatting (300%). Alleen de schuld bij huishoudens, als percentage van de economie, is in sommige landen (Amerika, Ierland, Spanje en Groot-Brittannie), al of niet gedwongen, zoals via huizenveilingen, wel wat omlaag.

De enige manier om een wereldwijde crisis uit te stellen, is een terugkeer naar economische groei. Als Amerika in staat is om, over een paar jaar, de economische groei te versnellen van een jaarlijkse 2% naar 3.5% door middel van productiviteitsverhoging, een hogere deelname aan het arbeidsproces en een hogere werkgelegenheid, alsmede een gelijkblijvende geboortegraad en netto-immigratie, dan zou de ‘verguisde’ President Trump alle lof krijgen toegezwaaid. Gedurende 12 van de 20 jaar, voorafgaande aan 2006, werd een groei van 3.5% of meer bereikt. Maar dat was voor de kredietcrisis van 2008 en in een tijd van relatieve lage schuld. De Amerikaanse regering wordt nu echter gerund door zakenlieden, die van nature gericht zijn op zakelijk succes en niet op het verwerkelijken van een of andere ideologie. Dus wie weet!

Meer dan ooit, is het Amerikaanse presidentschap nu een spel tussen kat en muis. De kat (Trump) is in dit geval een sluwe vos, die iedereen (pers, media, oppositie en andere tegenstanders) tegen elkaar uitspeelt, zonder dat hij zich houdt aan enig protocol. Hij draait er niet omheen en komt dus authentiek over. Er heerst verbijstering alom door zijn gebrek aan diplomatie, elke dag weer. Maar al die muizen blijven toehappen. Dit is immers een president, die opgedoken is ‘uit het niets’, tijdens de voorverkiezingen 16 ervaren politici wist te verslaan en uiteindelijk Hillary Clinton, oftewel Obama III, in het stof deed bijten, dankzij het maffe Amerikaanse kiescollege. Onderschat dus ‘The Donald’ niet, ook al zal hij ongetwijfeld nog vele schijnbare flaters slaan. Hij is geen politicus, maar een levenslange, zeer vermogende, Chief Executive Officer (CEO) oftewel algemeen directeur, die gewend is geweest om particuliere bedrijven te besturen, zonder inspraak van aandeelhouders.

De voordelen, bijvoorbeeld, van een tijdelijk reisverbod voor bepaalde landen en een Mexicaanse muur, wegen waarschijnlijk niet op tegen de nadelen, maar zulke maatregelen moeten worden beschouwd als een tijdelijk politiek gebaar voor zijn achterban. Alle heftige protestacties tegen Trump van, vaak gemaskerde demonstranten, zullen zijn aanhang alleen maar doen aangroeien:

https://www.youtube.com/watch?v=uDnI-BEC19g

*MEDEDELING: Donaties voor dit betoog zijn vrijblijvend, maar worden wel zeer op prijs gesteld. Zie voor gegevens (via PayPal of Bank) op het Blog. Bij voorbaat dank!

DIEDERIK SCHMULL                                                   Westcliff-On-Sea, ESSEX, U.K.

7 Maart, 2017

~~~

DAAR GAAN WE DAN

DAAR GAAN WE DAN

Het is nu eenmaal nodig om van tijd tot tijd wakker geschud te worden! Na de val van de Berlijnse muur in 1989, genoot de wereld van een langdurige droom over een internationale gemeenschap van ‘wereldburgers’, die vrijheid, democratie, vrijhandel, gelijkwaardigheid, verdraagzaamheid en een vrij verkeer van personen, met open grenzen hoog in het vaandel voerde. Onder leiding van een liberale elite (de ‘Davos Man’ oftewel de ‘overgeschoolde’ top 5%), die deed alsof zij wist, wat het beste was voor de mensheid, leek de wereldwijde economische, politieke en culturele integratie (‘globalisering’) onstuitbaar, inclusief regimeverandering, ongeacht de mogelijke gevolgen, ‘om de democratie uit te breiden’. Deze elite, arrogant geworden door hun eigen succes van de vrije markt, luisterde echter niet naar de ‘betreurenswaardige’ (‘deplorables’) miljoenen, die het slachtoffer werden van de veranderingen in arbeidsdeling en automatisering. Geen wonder, dat men nu met verbijstering de ‘ondenkbare’ fenomenen van Trumpisme en Brexit gadeslaat. Dit kan toch niet anders zijn dan een ‘boze droom’?

Stel je voor, dat het populisme (wat, voor de goede orde, een democratisch en niet een ziekteverschijnsel is!), in ieder geval op korte termijn, succesvol zou blijken. Alleen al het verhelpen van de blunders van het vorige regime, zou voldoende kunnen zijn om de economische groei wat te doen opveren. Net op het moment, dat wetenschappers de ‘Doomsday Clock’ dichter bij middernacht hadden gezet, vanwege Trump’s verontrustende uitlatingen over het nucleaire arsenaal, bereikten aandelenbeurzen nieuwe hoogtepunten en vloeide de champagne weer rijkelijk. Lijkt dat op het einde der dagen? Toegegeven, deze beurshausse lijkt veel te hard van stapel te zijn gelopen.

Trump’s overwinning was te danken aan de algemene wens naar verandering van de bestaande toestand, de ‘status quo’, onder druk van stagnerende inkomens en een toenemende vermogensongelijkheid. Deze wisseling van de wacht kan het einde inluiden van het onorthodoxe monetaire stimuleringsbeleid, wat geleid heeft tot heel gevaarlijke wereldwijde bubbels. Trump is altijd sceptisch geweest over de ‘onafhankelijkheid’ van de Federal Reserve. Tegelijkertijd moet men rekening houden met nieuwe winnaars (binnenlandse investeringen) en verliezers (wereldhandel). Opkomende markten, vooral China en Mexico, zullen niet kunnen ontkomen aan een pijnlijke aanpassing.

Trumpisme zou kunnen teleurstellen, omdat belastingverlagingen, dereguleringen en infrastructuur-investeringen lange doorlooptijden vergen, terwijl eventuele protectionistische maatregelen, met handels- en valuta-oorlogen, paniek zouden kunnen zaaien. De wereld- depressie in de jaren ‘30 heeft ons in de hersenen geprent, dat een neergaande spiraal in de wereldeconomie dan in zicht komt. Verder is de medewerking van het Amerikaanse Congres zeker niet vanzelfsprekend. Dat wordt pas de echte test. De euforie in de markten zou daarom wel eens van korte duur kunnen zijn.

Amerika, het land van ‘de onbegrensde mogelijkheden’, waar iedereen, tegen alle verwachtingen in, miljonair en zelfs President kan worden, pleegt meestal het voortouw te nemen op het terrein van toekomstige ontwikkelingen. Maar het is voorbarig om nu al conclusies te trekken over de gevolgen van Trumpisme. De kansen op een Amerikaanse importheffing (‘border tax’) moeten echter wel veel hoger worden ingeschat dan algemeen wordt aangenomen. Men zal voorlopig moeten afwachten, wat er allemaal van terecht komt. Tijdens een verkiezingscampagne is er altijd sprake van veel holle retoriek. De onderdelen van de nieuwe Dreamliner van Boeing, bijvoorbeeld, komen uit tenminste 9 verschillende landen, wat een probleem zou kunnen vormen bij een strict ‘America First’ beleid.

Maar wat te denken van de scherpe stijging in obligatierendementen van de afgelopen 7 maanden en hun, daarvan het gevolg zijnde, waardedaling? Is de neergaande trend in obligatierendementen van meer dan 30 jaar echt voorgoed voorbij? Is inflatie in aantocht? Een volmondig ‘NEE’ is daarop het antwoord! De structurele productiviteit blijft beneden de maat, de deelname aan het arbeidsproces blijft steken op een record-laagtepunt, de vergrijzing van de BabyBoomers is in volle gang en schuldvermindering, bij gebrek aan normale groei en inflatie, moet nog beginnen.

De geschiedenis leert, dat er decennia nodig zijn om een excessieve schuld-bubbel (minstens 5 maal zo groot als de wereldeconomie) te boven te komen, vooral in een tijd van fractioneel bankieren, waarbij slechts een fractie van het uitgeleende geld wordt gedekt. Die dekking is in de praktijk trouwens een illusie. Schuld is een wissel op de toekomst, maar in een wereld met stagnerende groei en regelmatige recessies, lopen de verwachte inkomsten en waardestijgingen gevaar. Kredietwaardigheid kan opeens in rook opgaan bij de volgende crisis. De oplossing van dit schuldprobleem wordt echt geen peulenschil!

De wereld staat juist aan de vooravond van de volgende ‘echte’ deflatie-golf, die veel ernstiger lijkt te worden dan in 2008. De ongelofelijke zeepbellen, die sinds 2009 zijn opgeblazen, overal ter wereld, met name in China, zullen plotseling uit elkaar spatten, misschien al in 2017 en waardedalingen van 50% of meer zullen aan de orde van de dag zijn. De natuur doet nu eenmaal, onaangekondigd, zijn werk zelf wel. Ondanks een monetaire stimulering van de Bank of Japan sinds 1989, die 400% groter was dan die van Amerika, is er nog steeds deflatie, vanwege de torenhoge schulden en de versnelde vergrijzing. Japan is de rest van de wereld voorgegaan.

Daarom zullen de meeste beleggers de grootste koopgelegenheid van hun leven straks aan zich voorbij zien gaan. Slechts enkelen, zoals Warren Buffett ($ 80 miljard kasgeld in Berkshire Hathaway) kunnen de discipline en geduld opbrengen om jarenlang de markt links te laten liggen en dan toe te slaan, als de markt is ingestort en als iedereen staat te beven van angst. De meeste institutionele en particuliere beleggers kopen op de top van de markt, of om hun honorarium te rechtvaardigen of om nog even een graantje mee te pikken.

De komende crisis in China wordt vergelijkbaar met die van Japan in 1989 maal tien! Door de wereldwijde overcapaciteit, overproductie en verzadiging van werkelijk alles, zullen grondstoffenprijzen weer in een vrije val raken en ‘ondenkbare’ niveaus bereiken van voor het begin van de recente hausse sinds 1999 en uiteindelijk misschien die van 1980. Elk prijsherstel is een verkoop-gelegenheid. Zodra dit misgaat, zullen de financierders inzien, dat er signalen te over waren, dat faillissementen en schuldsaneringen onvermijdelijk aan de horizon verschenen. De helft van de mijnbouwbedrijven zal de deuren moeten sluiten, net zoals in de jaren ‘30. Grondstoffenprijzen (na aftrek van inflatie) zijn immers al honderden jaren in een gestaag dalende trend, behalve tijdens tijdelijke oorlogen of productie-verstoringen. De mens is nu eenmaal zeer inventief gebleken, waardoor de catastrofes, voorspeld door Thomas Robert Malthus (1766 - 1834), uitbleven.

In dit licht, moeten beleggers in Goud nog enkele jaren geduld hebben. De dalende trend sinds 2011 lijkt nog steeds in tact, omdat alle inflatoire verwachtingen, ondanks $ 12.000 miljard aan liquiditeitscreatie van Centrale Banken uit de dunne lucht sinds 2009, de bodem zijn ingeslagen. Het is nu duidelijk, dat Centrale Banken, met hun onvoorstelbare kwantitatieve verruiming (QE), juist deflatie aan het bestrijden waren! Lagere inflatie, laat staan deflatie, een hogere Dollar, een lagere omloopsnelheid van het geld, een inkrimpende wereldhandel en een teleurstellende bezettingsgraad van maar 75%, spelen de Goudprijs flink parten. Toch blijft Goud een essentieel onderdeel van een vermogen als verzekering, mits men ook bereid is om voorlopig een lagere Goudprijs op de koop toe te nemen. De tijd voor Goud breekt weer aan, na de volgende crisis. Dan pas is een Goudprijs van $ 3000 tot $ 5000 wellicht haalbaar. In 2008 bleek Goud niet bestand tegen de bijna - implosie van het financieele systeem en kelderde met 33%.

In de volgende crisissituatie, die echt niet kan worden vermeden, zullen de Amerikaanse Dollar en de Treasuries dan weer de enige veilige havens worden. De Euro, de Japanse Yen en de Chinese Yuan zullen verder instorten en elk herstel zal tijdelijk blijken te zijn. De rendementen van de 10-jarige Treasury (2.46%) en die van de 30-jarige Treasury (3.09%) zullen dalen naar tenminste respectievelijk 1.0% en 2.0%, met een dienovereenkomstige waardestijging. Maar het tekort aan Treasuries, die vereist zijn als onderpand voor het financieele systeem, is nu al acuut, ondanks de gedwongen verkopen van Treasuries door China vanwege kapitaalvlucht. Daarom is een negatief rendement voor de 10-jarige Treasury in de volgende inzinking niet ondenkbaar. Het rendement van staatsobligaties van de meeste ontwikkelde landen is nog steeds, onterecht, veel lager dan dat van Amerikaanse Treasuries.

Het rendement van de 10-jarige staatsobligatie van het technisch failliete Italie (2.26%) staat warempel lager dan dat van de 10-jarige Treasury van het machtige Amerika! Dat komt door het wanhopig kunstmatige beleid van de ECB, die in de volgende fase van de ‘echte’ Eurocrisis, honderden miljarden aan Italiaans papier zal moeten afschrijven ten laste van de Europese belastingplichtigen. Italie is namelijk te groot om ‘gered’ te worden en zal uit de Euro-boot vallen, ondanks de trucs van tovenaar Super-Mario Draghi. In 2016, kreeg Italie, de derde grootste economie van de Eurozone, te maken met deflatie voor het eerst in 57 jaar! Reken maar, dat er allang paniek is bij de ingewijden. De kredietportefeuille van het Italiaanse banksysteem is ernstig in gebreke en deze tijdbom tikt.

Daarbij komt, dat Italie geconfronteerd wordt met het gigantische migrantenprobleem in Libie. In de laatste 3 jaar, kwamen 500,000 vluchtelingen (in 2016 zelfs: 180,000!) uit Eritrea, Nigeria en andere Afrikaanse landen, in Italie terecht. Momenteel staan er nog eens 300,000 vluchtelingen in het onveilige Libie klaar om de gevaarlijke oversteek te maken. Grote regio’s zijn daar voor hun levensonderhoud afhankelijk geworden van migrantensmokkel. De EU heeft geen overeenstemming kunnen bereiken over de verdeling van dit aantal van potentieel nog miljoenen vluchtelingen, met een totaal verschillende cultuur en godsdienst. Dit is nog eens andere koek dan de illegale Latijns-Amerikaanse Christelijke immigranten in Amerika (11 miljoen), die gemakkelijk kunnen integreren! De kosten worden aanzienlijk, terwijl integratie een zaak zal blijken van zeer lange adem en terugsturen lijkt geen optie. Hoogstens de hoop, dat zij ooit nog eens zullen terugkeren. De EU heeft direct de hand gehad in de regimeverandering van Libie, waardoor de import van dit soort instabiliteit aan zichzelf te wijten is. Vandaar de oorlog in Syrie, waar Rusland een herhaling daarvan de grond in wilde boren. Beide landen behoorden tot de Russische invloedssfeer.

Verder staat de miljarden-kostende EU-overeenkomst met Turkije over het migrantenprobleem aldaar, op uiterst losse schroeven. Het failliete Griekenland zit al opgescheept met 1 miljoen islamitische asielzoekers, voordat deze overeenkomst werd gesloten. Daarom loopt de EU, met haar vrij verkeer van mensen, op haar laatste benen. Iedere lidstaat gaat al zijn eigen weg en overal verrijzen hekwerken en afrasteringen, zelfs rondom asielzoekerscentra en ook woonblokken van lokale bewoners. Zo is, bijvoorbeeld, om maar wat te noemen, het merendeel van de leerlingen van zo’n 30 scholen van de Christelijke Church of England al moslim. Op zijn minst een ongemakkelijke en verwarrende stand van zaken voor alle betrokkenen. Dit verklaart de beroering bij veel Britten.

In alle onzekerheid is echter zo goed als zeker, dat President Trump, de eeuwige ‘underdog’, uitsluitend uit is op een succesvolle ambtstermijn, waardoor hij, als een blad aan een boom, volledig van mening kan veranderen. Wat in de praktijk niet werkt, wordt direct afgekapt. Als iemand van team Trump niet zou voldoen, dan is er weinig of geen geduld te verwachten (‘you’re done’). Daarom is er toch reden voor enig optimisme, want degenen, die Trump, in de laatste decennia, steeds hadden afgeschreven en zich blind staarden op zijn excentriciteiten, zijn van een koude kermis thuisgekomen, omdat hij instinctief en niet noodzakelijkerwijs rationeel te werk gaat. Hij komt authentiek over en is recht voor zijn raap, wat de gevestigde elite bijzonder lastig vindt. Hij is niet de typische politicus, die veel praat en zo weinig mogelijk zegt. Hij heeft politiek incorrecte meningen en hij schroomt niet daarvoor uit te komen. Hij vindt het heerlijk om te vechten. En hij voert zijn beleid via Twitter, omdat hij geen genade kan vinden bij de reguliere media, die grotendeels deel van de oppositie vormen.

Verder staat zijn waarderingscijfer momenteel (weer) relatief laag bij sommige opiniepeilingen (44% - CNN/ORC, 3 Februari, 2017), maar Democraten en Onafhankelijken werden tweemaal zoveel ondervraagd dan Republikeinen (‘oversampling’). De Rasmussen opiniepeiling onder degenen, die waarschijnlijk bij een stemming zouden kunnen opdagen, heeft een waarderingscijfer voor Trump van 54% (3 Februari, 2017). Opiniepeilingen bieden weinig houvast, want men gaf Trump maar 1% kans in Juni, 2015, om de Republikeinse voorverkiezingen te winnen van 16 ervaren politici. In Juni, 2016, bleef hij steken bij 38% tegenover Hillary Clinton. Uiteindelijk won Trump ruimschoots in het kiescollege (304 van de vereiste 270, tegenover 227 voor Clinton), omdat de Amerikaanse President nu eenmaal niet rechtstreeks wordt gekozen.

Clinton kreeg nationaal echter wel 3 miljoen stemmen meer (48% van alle uitgebrachte stemmen tegenover 45.9% voor Trump), voornamelijk vanwege California, waar de betrouwbaarheid van de uitslag kan worden aangevochten. Bovendien won zij 472 regio’s (counties) met 64% van het BNP tegenover Trump’s 2.584 regio’s met echter slechts 36% van het BNP. Het ‘platteland’ tegenover ‘de stad’! Voorlopig zal men dit, voor velen, vrij onbevredigende resultaat  op de koop toe moeten nemen, zolang de, 229-jarige, grondwet niet is veranderd.

Zo’n grondwetsverandering zou echter kunnen leiden tot het tegenovergestelde van de huidige ‘Verenigde Staten’. Zouden de meer conservatieve bewoners van het binnenland (‘heartland’) echt ermee genoegen nemen, als de meer liberale bewoners van de kuststreken de baas zouden spelen? De diepe politieke kloof heeft zich verscherpt. Public Policy Polling stelt, dat 40% nu al denkt aan afzetting van President Trump en Rosa Brooks, een ex-Obama functionaris op het Ministerie van Defensie, heeft onlangs zelfs zo’n afzetting, via een militaire staatsgreep, gesuggereerd!

Het linkse, Ierse tijdschrift ‘Village’ (Februari-aflevering) toonde schaamteloos op de ‘cover’ een foto van Trump als doelwit (‘Why not? -- Take him out’). Vandaar dat Trump tijdens zijn inauguratiespeech, tot tweemaal toe, mysterieus, werd geflankeerd door een groep militairen, waarschijnlijk vanwege de ongezonde rivaliteit tussen de ‘Democratische’ C.I.A.  en de ‘Republikeinse’ F.B.I. De zogenaamde ‘diepe staat’ (deep state), met haar Nieuwe Wereldorde, voelde zich bedreigd. Trump toonde zich immers een geducht tegenstander van geheime, supranationale, handelsverdragen, zoals de TPP, de Trans-Pacific Partnership en de NAFTA, de North American Free Trade Agreement, die de soevereiniteit van een natie eenvoudigweg kunnen uitschakelen via ‘investor-state contracts’. Want soevereine naties zijn in de toekomst toch zo ouderwets. Wat een misrekening!

Wat de kopstukken van de gevestigde orde vaak uit het oog verliezen, is dat het, vooral minder opgeleide, volk, het geldende systeem op een gegeven moment ‘beu’ is en snakt naar verandering, welke verandering dan ook. De angst voor verveling wordt ernstig onderschat. In 2016 was er dan eindelijk kans op grootscheepse opwinding door voor Brexit te stemmen (wat volgens Premier Cameron zou leiden tot de Derde Wereldoorlog) en voor Trump te kiezen (die door de elite werd beschouwd als een clown). Een rol met de dobbelsteen! Spannender kon het niet. Elke dag kijken naar de Trump-show! Men is tegenwoordig immers verslaafd aan sensationele gebeurtenissen, gefixeerd als men is op zijn smartphone, dag in, dag uit. Trump was al 10 jaar een bekende reality-tv-ster (‘The Apprentice’) met 25 miljoen kijkers per aflevering, een miljardair met privevliegtuig en een kleurrijk verleden, met al die mooie vrouwen en kinderen. De gewone man droomt gewoonweg van zo’n levensstijl, want het leven van alledag is zo saai.

MEDEDELING: Donaties voor dit betoog zijn vrijblijvend, maar worden wel zeer op prijs gesteld. Zie voor gegevens (via PayPal of Bank) op het Blog. Bij voorbaat dank!

DIEDERIK SCHMULL                                                   Westcliff-On-Sea, ESSEX, U.K.

6 Februari, 2017

===

MET DE RUG TEGEN DE MUUR

MET DE RUG TEGEN DE MUUR

Na een periode van ongelofelijke hoogconjunctuur in de jaren ‘80 en ‘90, staat de westerse wereld sinds de eeuwwisseling met de rug tegen de muur. De totale, excessieve, schuldenlast, als percentage van de economie, rees de pan uit. Daardoor liet de economische groei het steeds meer afweten. De vermindering in productiviteit, omloopsnelheid van het geld en investeringsgeneigdheid, naast het toenemende tekort aan jonge werkkrachten, veroorzaakten een verzwakking in de kredietvraag, een lagere rente en een veel lagere inflatie. Globalisering, met o.a. de verschuiving van arbeid naar landen met lagere lonen (‘offshoring’), en financialisering, met o.a. de opgang van de financieele sector ten koste van de reeele, producerende industrie, werden tijdelijke doekjes voor het bloeden.

Tegelijkertijd kwamen Centrale Banken in actie met een onorthodox, super-stimuleringsbeleid om de kredietbubbel in toom te houden en de realiteit te vervangen door kunstmatigheid. Geen prijs geeft meer de juiste waarde van activa weer! De pijnlijke explosie in de maatschappelijke inkomens- en vermogensongelijkheid als gevolg van het eind van het welvaarts- en krediet-tijdperk, heeft dan nu geleid tot de beweging om de gevestigde orde omver te werpen, het populisme. Mensen met schijnbare ruggengraat, zoals Trump, krijgen nu hun kans. Onderschat de potentieele Trump-revolutie niet: de Republikeinen hebben nu de macht in het Witte Huis, de Senaat en het Huis van Afgevaardigden. Bovendien zijn 33 van de 50 Gouverneurs nu Republikeins en zijn beide wetgevende lichamen van 32 van de 50 staten in hun handen. Een unieke situatie, die in meer dan 90 jaar nog niet is voorgekomen. Trump, een kruiwagen (‘coattails’) zonder weerga!

Maar is de recente scherpe stijging in de rente en in obligatierendementen juist niet een veelbelovend teken, dat de economische groeivooruitzichten aan de betere hand zijn? Uitsluitend op de korte termijn. Massieve belastingverlaging, terugdringing van reguleringen en flinke, fiscale staats stimulering van infrastructuur- en defensie-uitgaven, zullen hun effect zeker niet missen, zolang de, in meerderheid conservatieve, volksvertegenwoordiging daarmee instemt.  Men vergeet echter, dat tijdelijke tegenbewegingen van monetaire ‘verkrapping’ (hogere rente), om welke reden dan ook, in een structurele lange termijn trend van rentedaling, heel gebruikelijk zijn.

Zij dragen de kiem van hun eigen vernietiging in zich in een tijd van excessieve schuld. Vergeet niet, dat de totale schuld in verhouding tot de economische groei, in de laatste 10 jaar, met een veelvoud is gestegen. Dat kan degenen, die daarin trappen, duur komen te staan. Duizenden miljarden aan obligaties (100% op afloopdatum plus gegarandeerde coupon) werden in korte tijd verwisseld voor peperdure aandelen (geen afloopdatum en geen gegarandeerd dividend) in een onlogisch enthousiasme, dat meer wegheeft van een onhoudbare oververhitting (‘blow-off’), zeker na 8 jaar van oplopende koersen, dan van het begin van een duurzame economische opleving. De meeste beleggers lijken inmiddels nu vol belegd in riskante activa! Het is meer dan ooit zaak om in gedachten te houden, wat volgde na de euforie van 1929, van 2000 en van 2007. De markten kregen, tegen de algemene verwachting in, een flink pak slaag en degenen met excessief effectenkrediet, werden van de kaart geveegd.

Met de Dow Jones Industrials Index op een nieuw hoogtepunt in de laatste 2 maanden en een schijnbare uitbraak naar boven van de Dow Jones Transportation Index, lijken de wittebroodsweken (‘honeymoon’) van Trump, op korte termijn, een nog hogere markt te kunnen inluiden (volgens de ‘Dow Theory’). Ook de Russell 2000 Index, met middelgrote firma’s, lijkt naar boven te zijn uitgebroken, na 3 jaar van ondermaatse koersstijging, vanwege tegenvallende bedrijfswinsten. Dit betekent, dat de markt bereid lijkt om zijn nek wat meer uit te steken. Misschien worden nu meevallers in winststijging verdisconteerd, als gevolg van belastingverlaging en vermindering van regulering, alsmede een stijging in de terugkoop van aandelen, als Amerikaanse bedrijven hun offshore winsten (liefst $ 2.500 duizend miljard) op belastingvriendelijke wijze kunnen repatrieeren.

De inkrimping van de wereldhandel is al 5 jaar aan de gang, maar is onlangs in een stroomversnelling geraakt. Deze trend lijkt vooral te wijten aan het terugbrengen van productiecapaciteit naar het eigen land (‘onshoring’), met name door China, Amerika en West-Europa. Maar mocht protectionisme, met meer invoertarieven, subsidies en dumping, zich verder uitbreiden, wat waarschijnlijk moet worden geacht, dan komt vrijhandel pas goed op de tocht te staan. Het aantal handels-verstorende maatregelen is trouwens in 2015 alleen al met 50% toegenomen ten opzichte van het jaar daarvoor (Global Trade Alert). Amerika, met haar enorme binnenlandse markt en haar zelfvoorziening in energie en landbouw, wordt door deze historisch gevaarlijke ontwikkeling wat minder getroffen. De rest van de wereld is echter, als percentage van de economie, minstens tweemaal zoveel afhankelijk van de wereldhandel. De politieke wind is gedraaid. Met vrijhandel, globalisering en immigratie worden verkiezingen tegenwoordig verloren. Doemt er een periode op, vergelijkbaar met de sombere jaren ‘30? In dat geval, zullen Amerikaanse Dollars en Treasuries, met de gebruikelijke onderbrekingen, de veilige havens blijven bij uitstek!

De Europese Unie (EU) en de Eurozone, die reusachtig afhankelijk zijn van de wereldhandel, stevenen daarom rechtstreeks af op desintegratie. De Europese droom is verworden tot een nachtmerrie, nu de economische groei structureel is blijven steken en de vluchtelingencrisis uit de hand is gelopen. Duitsland voelt zich allang niet meer in staat om Europa te behoeden voor verdere ontbinding, ook al omdat de Duitse hereniging in 1990 (‘Die Wende’) en de Duitse bankencrisis van 2008 veel kostbaarder bleken dan verwacht. Vandaar dat de lidstaten, die, na de meest recente financieele crisis, in het krijt stonden bij de banken van de Noordelijke overschotlanden, een bezuinigingspakket kregen opgelegd door de crediteuren-landen in plaats van zoiets als een 4-jarig Marshall Plan (kosten: $ 120 miljard in het huidige geld) van het grootmoedige Amerika in 1948. De lidstaten met een betalingsbalansoverschot, zoals Duitsland, willen in geen geval een ‘transferunie’, wat een succesvol Euroland dus bij voorbaat uitsluit.

De totale activa (leningen), exclusief derivaten, van de Europese banken ten opzichte van het Bruto Nationaal Product is 400%. Die van de Amerikaanse banken zijn 0.44% van het BNP. Alle pogingen om het kredietrisico te verschuiven van het bankwezen naar de kapitaalmarkt, via obligaties, etc, zoals in Amerika gebruikelijk is, komen waarschijnlijk te laat. Het versnipperde Europese bankwezen heeft te veel politieke geheimen, die niet kunnen worden opgebiecht. Mocht er weer een crisis ontstaan in tegenpartijen (funest voor derivaten), dan hangt Europa aan een zijden draadje. Als Deutsche Bank, met activa (incl. derivaten), die 20 maal zo groot zijn als het BNP van Duitsland, moet worden ‘gered’ (genationalizeerd) net zoals Bank Monte dei Paschi in Italie, dan vliegen alle ‘wettelijke’ regels van de Eurozone meteen het raam uit. Er is geen enkel uitzicht op enige verbetering, want het Europese Japan-scenario van vergrijzing en stagnatie zorgt ervoor, dat er, op zijn minst, een lange ijstijd zijn intrede doet.

De wrok tegenover de hegemonie van Duitsland, die, ondanks haar verlies in 2 wereldoorlogen, toch, zij het met tegenzin, de dienst uitmaakt, is wijdverbreid en een van de hoofdoorzaken van Brexit. Natuurlijk zal men alles op alles zetten om te voorkomen, dat Brexit enige navolging krijgt. Groot-Brittannie zal als afvallige ‘moeten boeten’, wat wel 10 jaar kan duren, een onaanvaardbaar fortuin kan kosten en bovendien door 27 afzonderlijke parlementen moet worden goedgekeurd. De stichters van de EU waren niet op hun achterhoofd gevallen! Eenmaal lid, altijd lid, net zoals een ‘vroegere’ werknemer bij de Geheime Dienst. Het is duidelijk, dat de Europese Unie door de overige 27, meest straatarme, lidstaten, wordt beschouwd als een zaak van essentieel levensbelang. Desalniettemin lijken het verschil in cultuur en het gebrek aan solidariteit onoverkomelijke obstakels te blijven voor een duurzame eenwording tot Euroland. De realiteit is juist, dat de Eurolanden uit elkaar groeien en dat men het liefst, als struisvogels, de kop in het zand steekt totdat het opeens is afgelopen.

De kans op weer een ongelukkige afloop in Europa is aanzienlijk toegenomen. In het komende Trump-tijdperk (van 8 jaar?) moet Europa zijn eigen boontjes doppen. Is dit het einde van het Westen, zoals wij dat decennia-lang gekend hebben? Zou het ondenkbare noodlot weer kunnen toeslaan, vergelijkbaar met de ondergang van het 500-jarig Westerse Romeinse Rijk (27 v.Chr. - 476 n.Chr.), dat in een vlaag van zelfingenomenheid en naiviteit ook een beleid van ‘open grenzen’ voerde? Op een gegeven moment lieten de Romeinen hun grenzen bewaken door ‘Barbaarse’ huurlegers! Uiteindelijk braken de 1000-jaar durende Donkere Middeleeuwen (476 n.Chr. - 1450 n.Chr.) aan, ging Rome scherp bergafwaarts met een bevolkingsdaling van 90% en, als klap op de vuurpijl, kostte de rondwarende builenpest, in 1347 n.Chr., gedurende amper 3 jaar, het leven aan een derde van de Europese bevolking. Gelukkig maar, dat de mens meestal niet weet, welke pech hem soms te wachten staat!

Het leven bestaat nu eenmaal uit mee- en tegenwind. Er is een cyclus van actie en reactie. Komen en gaan, is wat de klok slaat. Dat neemt niet weg, dat de mensheid zich, op langere termijn, met onderbrekingen, steeds weet te ontwikkelen naar een hoger niveau in gezondheidswezen en technologie. Toch rijst de vraag of het kijken naar een scherm van een smartphone of computer, tijdens alle wakkere uren, de mens uiteindelijk minder geschikt maakt voor samenleven met zijn medemens. Misschien wordt de mens voorbereid op een totaal andere gemeenschap in de uitgestrektheid van het heelal, als de aarde onherbergzamer zou worden. Het is weinig productief om stil te staan bij een eventueel ‘Einde der Tijden’, zoals sommige Godgeleerde waarzeggers veronderstellen, maar soms bekruipt de mensheid wel een gevoel van ongemak over wat er in het verschiet ligt. Grote veranderingen lijken op til. Een gewaarschuwd mens telt voor twee.

DIEDERIK SCHMULL

30 December, 2016

WESTCLIFF-On-SEA, Essex, U.K.

MOGEN WE DE VLAG UITSTEKEN?

MOGEN WE DE VLAG UITSTEKEN?

Is de verrassende verkiezingszege van TRUMP een wezenlijk keerpunt in de wereldeconomie, met nieuwe, peperdure, hoogtepunten in de S&P 500, Dow Jones, NASDAQ en Russell 2000 indices en een 14-jarig record voor de Amerikaanse Dollar? Zou de structurele neergaande trend in economische groei, inflatie en rente daarom echt voorgoed voorbij zijn? Is Trumponomics werkelijk wel vergelijkbaar met Reaganomics (1981 - 1989)? Of zal TRUMP in het begin van zijn ambtsperiode juist enkele harde noten moeten kraken, waardoor een recessie voorafgaat aan een economische opleving? De markten lopen vaak veel te hard van stapel. Een eventuele hoopgevende onderbreking in de economische stagnatie van de laatste decennia zal echter het deflatoire beeld van de wereldeconomie niet kunnen veranderen.

Het Gouden tijdperk van investeringen door de prive-sector, met name in baanbrekende technologische ontwikkelingen, van kapitaalschaarste en van vermindering van de kloof tussen rijk en arm, is allang voorbij. De economische hausse onder Reaganomics speelde zich af NA de historische top in de rente en inflatie, wat wezenlijk verschilt van de situatie van nu! Mochten rente, inflatie en Dollar onder Trumponomics onverhoopt straks verder stijgen, dan staat er een spoedige economische recessie voor de deur. Dit is immers de tijd van topzware, groeivertragende, wereldschuld! Daarom is de zorg over stijgende obligatie-rendementen en hun lagere waarderingen, van voorbijgaande aard en weer een vals inflatie-alarm, net zoals alle monetaire stimuleringen (QE) sinds de financieele crisis van 2007 - 2009.

Daarnaast blijft de, minstens 10-jarige stagnerende, arbeidsproductiviteit, die zorgde voor een stilstaande levensstandaard in de laatste decennia, een molensteen om de nek van de wereldeconomie. Fiscale stimuleringen, die trouwens een lange aanlooptijd vergen, zullen het plaatje niet blijvend kunnen veranderen. Het eventuele rendement op infrastructuurprojecten zal nauwelijks de rentekosten daarvan kunnen dekken, zelfs in een tijd van ultralage rente.

Nu de massale monetaire stimulering van Centrale Banken steeds minder effectief is geworden, lijkt de voorgestelde fiscale stimulering van de overheid, via de verhoging van de reeds te hoge begrotingstekorten, dus niet te leiden tot veel hogere inflatie, rente of economische groei. Hogere begrotingstekorten vergroten de reeds te hoge staatsschuld, wat nu eenmaal uiteindelijk altijd een lagere economische groei, een lagere inflatie en een nog lagere rente tot gevolg heeft.

In een tijd van wereldwijde overcapaciteit, van zowel excessieve schuld als excessieve liquiditeit, als percentage van de economie, en van de grootste demografie-uitdaging ooit (‘Baby bust’), blijft de vraag naar extra kapitaal echter uiterst laag. Er is genoeg ruimte voor grootscheepse initiatieven op het gebied van infrastructuur van overheidswege, die inflatie en rente niet noemenswaardig zullen doen stijgen. Kijk maar eens naar de 10 gigantische, vooral verkwistende, stimuleringsprogramma’s van Japan tussen 1992 en 2000, voornamelijk in infrastructuur. Een structurele economische opleving bleef uit en alle euforie bleek misplaatst.

De enorme waarde-stijgende markt van obligaties, met name van Amerikaanse Treasuries, van de laatste 35 jaar, is dus nog volledig in tact, ondanks alle politieke leven in de brouwerij. Obligatie-rendementen lijken over 5 jaar eerder lager en hun waarderingen dus hoger te zullen worden. Ondanks de algemene mening, zullen negatieve rente en negatieve obligatie-rendementen ook in Amerika hun intrede doen. Structureel hogere rente, inflatie en economische groei moeten gezien worden als wishful thinking oftewel ijdele hoop. Hoop doet nu eenmaal leven. Het reeele, natuurlijke rente-percentage is in de laatste decennia met zo’n 5% gedaald, vanwege een reeks van factoren, zoals demografie, productiviteit, spaaroverschot, monetaire kwantitatieve verruiming (‘QE’) en het Japan-syndroom. Die factoren zullen voorlopig zeker niet kunnen veranderen.

Daarbij komt, dat de top van de excessieve wereldschuld nog niet in zicht is, terwijl groei en inflatie, tegen de verwachting in, zijn blijven inkrimpen. Eindelijk begint het te dagen, dat het nog decennia duurt, voordat ‘normale’ groei en inflatie kunnen terugkeren na zo’n excessieve schuldenberg. Ondanks alle monetaire en fiscale superstimuleringen. Dat heeft Japan sinds 1989 bewezen. Dat zal in het met excessieve schuld beladen China niet anders zijn. Schuldvermindering en schuldsanering vonden tot nu toe slechts in beperkte mate plaats in de Amerikaanse prive-sector, vanwege hypotheekfaillissementen. Er is nog een hele lang weg te gaan, vooral in Europa en de Opkomende Markten en daarom is de nodige scepsis gerechtvaardigd over die verwachte economische groei-versnelling.

De monetaire financiering (QE) van Centrale Banken blijft trouwens nog onverminderd doorgaan. De huidige inkoop van obligaties, inclusief herbelegging, beloopt liefst $ 200 miljard per maand, wat het aantal van uitstaande obligaties doet inkrimpen, omdat de maandelijkse uitgifte lager is! De uitpuilende balansen van de Centrale banken zullen daarom nog een essentieel onderdeel moeten blijven van het financieele systeem gedurende minstens een generatie. De schuld van de Zuiderzee Bubbel (1720) was pas na 300 jaar weggewerkt!

Wie durft de rente, bij excessieve schuld, nou echt veel te verhogen? De wereld is tegenwoordig, als nooit tevoren, onderling met elkaar verbonden. Er kan dus geen sprake zijn van een terugkeer naar het gemiddelde rente-niveau (‘mean reversion’) van de laatste 50 jaar, integendeel. Mocht er iets misgaan, waar ook ter wereld, dan kan er een spijkerharde kettingreactie worden ontketend. Maar stel eens, dat de wereldwijde economie opeens sterk herstelt? Telkens als men dat hoorde, bleek dat later weer een valse dageraad, want de superkredietcyclus speelt de wereld parten en het aantal jongere deelnemers aan het arbeidsproces is dalende, zelfs in China.

Natuurlijk spreekt een eeuwig optimistische en altijd werkende figuur als TRUMP (favoriete boek: ‘The Power Of Positive Thinking’ van Norman Vincent Peale, verschenen in 1952) tot de verbeelding van de massa’s mensen, die zich voelen achtergesteld door de elitaire, ‘politiek correcte’, ideeen van globalisering en migratie, en daarom nu heel kwaad zijn. Vanwege de abrupte industrieele en demografische veranderingen, heeft de grote massa moeite om haar eigen land te herkennen. De geschoolde klasse met hun overhemd en das krijgt daarvan nu de schuld. Vergeet niet, dat degenen, die worden geidentificeerd met de gevestigde orde, het voorlopig zullen moeten afleggen tegen de buitenstaanders en de volksmenners, die men nu, ondanks alles, een kans wil geven. Zet je daarom schrap voor wat er in Europa mogelijk op stapel staat!

Italie wankelt weer en wordt rijp gemaakt voor een nieuwe mars naar Rome door een ‘sterke man’, zoals die van de ‘Duce’ Mussolini in 1922. Frankrijk heeft te maken met een uiterst gebrekkige oppositie tegen het Nationale Front van Marine Le Pen, ondanks de onverwachte verkiezing van de centrum-rechtse Francois Fillon. De voormalige ‘Meneer Niemand’ heeft immers een traditionele Katholieke achtergrond (anti-abortus) en is voor een strikt bezuinigingsbeleid, zoals onder Margareth Thatcher van de jaren ‘80. Hij is voor globalisering (een gruwel voor arbeiders) en wordt geassocieerd met de uit de gratie geraakte Nicolas Sarkozy. Met dit klassieke neoliberale beleid van de gevestigde orde, dat niet meer van deze tijd is, worden tegenwoordig verkiezingen juist verloren! ‘Geruststellende’ opinie-peilingen, die de mening juist pogen te beinvloeden in plaats van die weer te geven, kan men vandaag de dag in twijfel trekken. Verder lijkt de rol van de socialisten (Francois Hollande wordt slechts gesteund door een ongelofelijke 4%!) voorlopig uitgespeeld.

Om maar te zwijgen over vele andere Europese landen, waar de vroegere regeringspartijen in verschillende staten van ontbinding verkeren. De algemene mening, dat Angela Merkel, na haar migratieblunder, zich in Duitsland wel zal kunnen handhaven, lijkt ook op losse schroeven komen te staan. Zij kan niet meer rekenen op de automatische steun van de CSU in Beieren. De woede onder de Duitse (en Oostenrijkse) bevolking, wordt ernstig onderschat, omdat men zich blind staart op de rol van een ‘goede’ economie. Stel je voor, als de Alternative fuer Deutschland (AfD) haar opmars voortzet en haar aanhang juist verdubbelt naar 30%? Dit is een verbijsterende tijd, waar de ‘deskundigen’, met hun voorspellingen, steeds weer de plank misslaan!

Verregaande Europese integratie, wat een voorwaarde is voor het behoud van de Europese Unie, is nu verder weg dan ooit. Er wordt een beleid gevoerd van ‘doormodderen’, wat niets anders heeft opgeleverd dan de zoveelste Griekse schuldencrisis en een Italiaans banksysteem, dat op instorten staat. En dat na de invoering van het superriskante Europese ‘Bail-in’ regiem, waarbij grotere deposito’s het kind van de rekening worden!  De gevestigde orde is in een staat van gevaarlijke ontkenning, terwijl extreme politieke groepen hun kans nu schoon zien. Een presidentschap van de opportunistische en pragmatische TRUMP zou nog gunstig kunnen afsteken tegenover wat er in Europa zou kunnen gebeuren!

Zelfs de ECB zal straks deze politieke crisis niet meer kunnen bezweren. Het schijnbaar ondenkbare, namelijk de bevestiging van nationale soevereiniteit en identiteit, de marginalisering van de ‘Davos elite’ en hun droom van een wereldregering, wereldvaluta en een wereld-’reset’, alsmede de afsterving van de Europese protectionistische superstaat, en zeker van de Eurozone, met de verguisde criteria van Maastricht, Schengen, Lissabon en Dublin, doemen op aan de horizon. Zoiets zou Brexit volledig in de schaduw stellen en zou Europa minstens 10 jaar kunnen kosten om daarover heen te komen, met Duitsland als grootste verliezer (vanwege de failliete staatsobligaties van Zuid-Europa en de Target2-vorderingen -- 700 miljard Euro!-- op de zwakke lidstaten). Is het een wonder, dat het Grote Geld straks massaal zijn heil zoekt in Amerika? Zal het vrije kapitaalverkeer in Europa daardoor binnenkort aan banden moeten worden gelegd? Bent u daarop voorbereid?

DIEDERIK SCHMULL                                                               28 November, 2016

WESTCLIFF-On-SEA, Essex, U.K.

DE NU VERKOZEN PRESIDENT TRUMP IS NEERGEDAALD!

NU DE VERKOZEN PRESIDENT TRUMP IS NEERGEDAALD!

Nu de verkozen President TRUMP, tegen de algemene verwachting in, is neergedaald in zijn eigen 747, die hij straks zal verwisselen voor de echte Air Force One, als Commander-in-Chief van de Verenigde Staten, zal er ongetwijfeld een periode van enige onzekerheid aanbreken. Dat is reusachtig positief voor ‘veilige havens’, zoals Amerikaanse Treasuries en de Amerikaanse Dollar. Maar riskante activa, zoals aandelen, grondstoffen en onroerend goed, zouden, in eerste instantie, een flinke veer kunnen laten. Het kunstmatige oppompbeleid van de Amerikaanse Federal Reserve van de laatste 25 jaar, zou immers wel eens opnieuw onder de loep kunnen worden genomen. De onafhankelijkheid van Centrale Banken is tegenwoordig ook niet zo vanzelfsprekend meer.

Tegelijkertijd kan men verwachten, dat de toenemende volkswoede over de ongelijke inkomens- en vermogensverdeling vanwege de globalisering, zal moeten worden beantwoord met massieve fiscale stimuleringen om met name o.a. de binnenlandse infrastructuur-investeringen op gang te brengen. Vrijhandel lijkt echter de Kop van Jut te worden, omdat de slinger te ver was doorgeslagen. Het devies van ‘iedereen moet zijn eigen boontjes maar doppen’ zal weer opgang maken.

Genoeg is genoeg. Het Obamacare-gezondheidsplan was zonder steun van de Republikeinen er doorheen gejaagd. De gemiddelde Amerikaan was geconfronteerd met aanzienlijke premie-verhogingen voor gezondheidszorg. En wat te denken van de reusachtige militaire blunders in het Midden-Oosten, etc? Men was ook ziek van de bevooroordeelde en elitaire media, die, over het algemeen, geen idee hadden van wat er echt onder de algemene bevolking leeft. De zucht naar verandering van koers, heeft uiteindelijk de doorslag gegeven, ondanks alles.

Net zoals BREXIT, wat voor de uitslag, slechts 32% kans zou hebben. Maar het is meer dan ooit duidelijk geworden, dat vele stemmers, in het geval van een controversieele kandidaat of een omstreden beleid, weigeren ervoor uit te komen om een bepaald stigma te vermijden. Net zoals BREXIT, voelden de stemmers zich niet extremistisch of racistisch. Integendeel, men wilde gewoon het roer omgooien, om talloze redenen. Zal de gevestigde orde (‘establishment’) nu haar macht over het stuur verliezen? Het is vaker gebeurd. Lees de geschiedenis er maar op na. Toch is de speelruimte van een President in Amerika vrij beperkt. De veronderstelde politieke aardverschuiving blijft voorlopig zeker uit.

Bijna iedereen hield zijn hart vast, als Trump hetzelfde voor elkaar zou krijgen als in de Republikeinse voorverkiezingen, waar hij onverwacht 16 andere kandidaten versloeg. Maar de soep wordt nooit zo heet gegeten als die wordt opgediend. Trump is vrij flexibel en pragmatisch, getuige zijn boek: ‘The Art of the Deal’ (1987). Hij spreekt daarom, tegen de verwachting in, vele verschillende groepen van stemmers aan. Hij lijkt ook niet isolationistisch. Dat is een voorbarige conclusie. Verder is hij weliswaar een ‘buitenstaander’, maar zeker niet onervaren. Hij heeft zich, gedurende zijn gehele leven, bewogen onder de machtigen der aarde. Hij neemt geen blad voor de mond, dus men weet meteen waar men aan toe is. Vooral dit laatste is een teken des tijds: men heeft zijn buik vol van huichelachtige politici, die niet hetzelfde doen als wat ze zeggen. De verkiezing van een anti-politicus, die nog nooit een politiek ambt heeft bekleed, spreekt boekdelen. Go TRUMP!

DIEDERIK SCHMULL                                                            9 November, 2016

Westcliff-On-Sea, Essex, U.K.

HET VERTROUWEN IS WEG

HET VERTROUWEN IS WEG

De wereld bevindt zich al enige tijd in een schijnbaar permanente crisis. Dat verklaart al het wanhopige monetaire kunst en vliegwerk van de Centrale Banken. Maar dat heeft niet kunnen voorkomen, dat de wereldeconomie toch nog voortdurend blijft tegenvallen. Het vertrouwen is weg, want het is kunstmatigheid, wat de klok slaat. Financieele engineering houdt de markten weliswaar nog gaande, maar aan elk circusnummer komt een eind. Opeens zal het beginnen te dagen, dat de wereld voorgoed is veranderd. De afgelopen 60 jaar kunnen niet meer worden gebruikt als maatstaf voor de toekomst. Het was een unieke periode van wederopbouw en welvaartsgroei, die vooralsnog niet terugkeert. Globalisering, vrijhandel, superschuld en migratie zitten nu op de biechtstoel. Vergrijzing in de ontwikkelde landen wordt snel een economische en humanitaire uitdaging. Naarmate de wereldeconomie verder in het slop raakt, zal ook de democratie het steeds meer moeten ontgelden. De wereld lijkt op een onbemand, op drift geraakt, schip, terwijl er voorlopig geen land in zicht is.

Natuurlijk wil de Amerikaanse Federal Reserve (FED) niets liever dan een bescheiden rente-verhoging doorvoeren, al was het alleen maar om de schijn te wekken, dat de economie aan de betere hand is. Er zouden eerst 4 renteverhogingen in 2016 plaatsvinden, maar zelfs 1 renteverhoging lijkt lang niet meer zeker. Tegen de algemene verwachting in, zou de rente zelfs kunnen worden verlaagd! Tenslotte moesten sommige Centrale Banken (Zweden, Israel, Canada en Zuid-Korea), die de rente, na de Financieele Crisis van 2007 - 2009, toch hadden verhoogd, weer vlug bakzeil halen.

Bijna 30% van de uitstaande wereldschuld heeft nu een negatief rendement. Dat heeft niet geleid tot een verbetering van de economische vooruitzichten. Integendeel! Investeringen laten het afweten. Bestaande schuld wordt eenvoudigweg geherfinancierd op lagere rentes. Consumentenbestedingen blijven op een laag pitje, want men wordt juist nog meer aangemoedigd om te sparen voor de Oude Dag. Maar verzekeraars, banken en pensioenfondsen, die afhankelijk zijn van rente-inkomsten, ondervinden de rampzalige gevolgen van deze stand van zaken. Vooral het steeds kleinere verschil (‘spread’) tussen kapitaal- en kredietkosten, vanwege de afvlakking van de rendementscurve (waarbij de korte en lange rente zich naar elkaar toe bewegen), doet de algemene kredietverstrekking helemaal de das om. Dit officieele beleid van negatieve rente is spelen met vuur en zal later ongetwijfeld worden beschouwd als de grootste monetaire flater ooit.

De tikkende tijdbom van het Europese bankwezen steekt ook weer de kop op. De tijd dringt om die nu eindelijk onschadelijk te maken. Volgens de laatste stresstest van de Europese bankentoezichthouder EBA zouden de meeste banken relatief weinig geraakt worden door een economisch rampscenario, ondanks het feit, dat 49 van de 51 onderzochte banken een rendement op het eigen vermogen vertoonden, dat lager was dan de huidige, superlage kapitaalkosten. Geen enkele bank zakte of werd gedwongen om meer kapitaal aan te trekken. Maar tot nu toe in 2016 alleen al, zijn Europese bankaandelen in een vrije val geraakt, in de orde van minus 40% tot 60% en in een enkel geval van liefst 85%. De Euro STOXX Bankindex (SX7E)(600 banken) is, sinds haar hoogtepunt 9 jaar geleden, in 2007, met ruim 60% ingestort naar de laagste stand in 25 jaar. De Grote Financieele Crisis van 2008 lijkt dus nog in volle gang, terwijl de meeste autoriteiten in een gevaarlijke ontkenningsfase verkeren, terwijl het vertrouwen allang weg is. Wat een onhandig gesukkel!

Er lijkt maar heel weinig voor nodig om de lont in het kruidvat van een wereldrecessie te steken. Daarom zijn Centrale Banken zo geneigd om hun monetair beleid juist te versoepelen en zeker niet te verkrappen, met name de Bank of England na Brexit. Het Britse Pond tegenover de Dollar is in 184 jaar nog nooit zo laag geweest! Zo’n valuta-devaluatie kan in eerste instantie voor een zachtere landing zorgen, maar de gewone burger in Groot-Brittannie zal moeten wennen aan hogere importprijzen. Bijna geen enkel land is een gesloten economie en zelfvoorzienend (‘autarkisch’). Een devaluatie, die ‘te ver’ doorslaat, leidt zelfs tot hogere rente! De Britse staatsobligaties (‘Gilts’), met oplopende rendementen, hebben het al hard te verduren.

De wereldhandel staat op de tocht. Importheffingen (‘protectionisme’) nemen hals over kop toe. In de laatste 8 jaar, sinds de Financieele Crisis, zijn directe investeringen uit het buitenland (‘Foreign Direct Investment’ - FDI) , wereldwijd, met liefst 40% gekelderd. Vanwege de toenemende onzekerheid, is de internationale kredietverstrekking, vooral in de laatste 2 jaar, met enkele duizenden miljarden Dollars gedaald. De Wereldhandelsorganisatie (WTO) heeft onlangs haar prognose voor de groei van de wereldhandel weer scherp naar beneden bijgesteld. De groei van de wereldhandel is in 2016 slechts 80% van totale economische groei van de wereldeconomie, wat bijna 50% lager is dan het lange termijn gemiddelde en bijna het meest bedroevend in 35 jaar! Vandaar de enorme crisis in de scheepvaart, die nog steeds een overcapaciteit kent van minstens 30%. Schepen zijn amper nog meer waard dan hun gewicht in schroot! Wat ook inderdaad de eindbestemming zal worden voor massa’s schepen. Dat de Doha-ronde, om de handelsbarrieres tussen 141 landen op te heffen, in 2008 sneuvelde, was natuurlijk ook geen opbeurende ontwikkeling.

De geheimzinnige handelsverdragen, die op stapel staan, zoals de Trans-Pacific Partnership (TPP), welke 40% van de wereldeconomie zou betreffen (ex-China), de Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP), welke zou slaan op de EU (ex- Groot-Brittannie) en Amerika, en de Comprehensive Economic and Trade Agreement (CETA), tussen de EU en Canada, die allemaal voornamelijk de grote internationale bedrijven zouden bevoordelen, niet de echte banenscheppers, zoals het Midden- en Kleinbedrijf, lijken in het huidige politieke klimaat, vooral na Brexit, op sterven na dood. Dat kan betekenen, dat er later nieuwe pogingen worden ondernomen onder een verschillende naam of dat landen als China, met een totaal ander politiek en juridisch systeem, hun kans schoon zien om, zonder Amerika, een eigen handelszone te promoten. Dus enige handelsimpuls van nieuwe handelsverdragen kan men voorlopig wel vergeten.

De wereld staat, in feite, aan de vooravond van een waanzinnige prijsschok in activa, zoals aandelen, onroerend goed en grondstoffen, met name energie. Elk recent herstel was de stilte voor de Grote Storm. Op een gegeven moment zal de scherpe prijscorrectie in deze krediet-gedreven activa zorgen voor grootscheepse faillissementen en een bevriezing van nieuwe kredieten. Ondanks alle monetaire superstimuleringen, zijn, alleen al in de laatste 8 jaar, de grondstoffenprijzen met gemiddeld meer dan 50% ingestort. Het ergste komt nog. De olieprijs, bijvoorbeeld, daalde van $ 140.- naar $ 50.- nu, na even $ 32.- te hebben aangetikt in het begin van 2016. Maar een olieprijs van beneden de $ 20.- kan nu worden verwacht, voordat, veel later, een meer definitief herstel naar misschien zo’n $ 40.- intreedt. Stel je eens voor! Het gehele financieele systeem zou op zijn grondvesten schudden en een land als Saoedie Arabie, dat momenteel ook nog oorlog voert, zou op de rand staan van faillissement en zou uitverkoop moeten houden. Dus straks weer een regime-wisseling in het Midden-Oosten?

Het OPEC-kartel is namelijk allang niet meer. Afspraken worden niet meer nagekomen, vooral nu Iran haar olieproductie bezig is te verdubbelen met een veel lagere olieprijs dan Saoedie Arabie. Libie en Nigeria kunnen ook hun eigen gang gaan. Verder blijven de kosten van boorinstallaties voor ‘fracking’ omlaaggaan, zijn de olievoorraden op een hoogtepunt (tankopslag is overal vol, waardoor olie moet worden ‘gedumpt’), stijgt de olieproductie buiten OPEC heel hard, en zijn er nog grote olievondsten ( zoals onlangs van Caelus Energy in Alaska). Pas bij een olieprijs van beneden de $ 20.- zijn olieproducenten geconfronteerd met een negatieve kasstroom en wordt de olieproductie enigszins aan banden gelegd.

Het is duidelijk, dat bij een dergelijke prijsschok alle hoop op een betere economie op kortere termijn de bodem wordt ingeslagen. Het barsten van de bubbels in huizenprijzen in meerdere wereldsteden, vooral in de 70 grote steden in China, zal worden versneld. Zelfs de prijs van landbouwgrond, welke exponentieel was gestegen, zal de scherp lagere landbouwprijzen dan eindelijk gaan weergeven. De natuur doet uiteindelijk altijd zijn werk, ondanks alle, schijnbaar eeuwigdurende, illusies.

In dit licht, lijkt de 5-jarige neergaande trend in de Goudprijs nog steeds in tact en was het recente prijsherstel een tijdelijke onderbreking daarvan. Ookal is de kans op een daling van 50% flink toegenomen, eventuele verkoop van Fysiek Goud is zeker niet aan te raden. Dat laatste blijft relatief schaars, is in sterke handen, maar bepaalt nu eenmaal niet de prijs op kortere termijn. De prijs is afhankelijk van de handelaren op de futuresmarkt, die meestal geen enkele interesse hebben in fysiek bezit. Fysiek Goud blijft een essentieel onderdeel van een vermogen, ongeacht de prijs, als verzekering tegen het ondenkbare, zoals valutahervorming of hyperinflatie (ingeval van het gevaarlijke ‘helikoptergeld’, als het onverhoopt niet eenmalig zou zijn).

De kans is groot, dat de wereld zal moeten wennen aan een relatief lage rente gedurende de komende decennia. Dat komt, omdat het Japan-scenario zich voltrekt, met de nodige vertraging van 15 tot 20 jaar, in de rest van de wereld. Japan heeft al 20 jaar lang een superlage rente. Er zijn natuurlijke krachten gaande, zoals de structureel lage economische groei, de toenemende vergrijzing, zoals de pensionering van de Baby Boomers en de lagere geboortegraad, die de rente en inflatie laag houden. Daarom blijft het klimaat voor kwaliteitsobligaties, zoals Treasuries, zo gunstig. Tegelijkertijd zullen de bubbels in activa wel veel langer kunnen duren dan verwacht. Er is trouwens tegenwoordig overal sprake van een veel minder riskant beleggings- en investeringsbeleid, ondanks de superlage rente, dan het geval was 20 jaar geleden, toen de rente veel hoger was. De tijd voor dierlijke instincten ('animal spirits') lijkt allang voorbij!

In werkelijkheid is de diepe deflatiegolf juist pas losgebarsten. Dit is een langdurig proces van decennia-lange excessieve schuldsanering, dat geleidelijk aan tot de meesten zal doordringen. Japan heeft al 20 jaar lang (milde) deflatie. Daarnaast is de scherpe daling van het aantal jongere consumenten in de ontwikkelde landen, voorlopig, een onoverkomelijke rem op enige economische groeiversnelling, ongeacht de monetaire stimuleringen. Tegelijkertijd nemen de, niet onbegrijpelijke, geo-politieke onzekerheden scherp toe, die de lust tot economische investeringen voor de langere termijn, verder doet afnemen. Dit is dus een tijd om het kruit droog te houden en om risico’s af te bouwen, hoe aantrekkelijk de superlage rente ook is. De schildpad zal de race dit keer eerder afmaken dan de haas!

DIEDERIK SCHMULL                                                         17 Oktober, 2016

Westcliff-On-Sea, Essex, U.K.